Isura nshya y’Umujyi wa Nyanza ukomeje kurimbishwa imitako gakondo (Amafoto & Video)

Yanditswe na Prudence Kwizera
Kuya 18 Gashyantare 2020 saa 10:57
Yasuwe :
0 0

Ku bantu bakora ingendo zigana mu majyepfo y’u Rwanda cyangwa mu majyepfo y’uburengerazuba, biragoye ko barenga i Nyanza badahagaze ngo bagire icyo bashyira ku munwa, cyane cyane ahazwi nko kwa Hadji.

Ayo ni n’amahirwe yo kwitegereza bimwe mu bice by’uyu mujyi, nubwo wahagaragara umwanya muto hari ikintu uhita ubona, buri nyubako yose yarimbishijwe imigongo.

Umujyi wa Nyanza ni umwe mu ya mbere yubatswe mu Rwanda mu myaka ya 1960, ariko ubu ugenda uvugururwa ushyirwamo amagorofa maremare, ndetse n’inyubako ngufi nk’amaduka n’izindi zigenewe imirimo rusange, zasizwe amarange mashya, ubu umuyi urakenkemuye.

Amateka y’u Rwanda agaragaza ko kuva hambere Abanyarwanda bagiraga amoko menshi y’imitako yashyirwaga ahantu bitewe n’impamvu runaka kandi ifite igisobanuro. Nyanza nk’igicumbi cy’amateka menshi y’u Rwanda babizi buhanga.

Ku wa 14 Mutarama 2020 mu Ntara y’Amajyepfo hatangijwe ubukangurambaga bw’isuku n’umutekano bufite insanganyamatsiko igira iti “Duharanire u Rwanda rutoshye, rukeye kandi rufite umutekano”.

Ku bufatanye n’Ingoro z’Umurage w’u Rwanda, Akarere ka Nyanza ko kifuje ko imitako gakondo yakoreshwa mu isuku y’umujyi, ariko kandi itavangavanze ngo itakaze igisobanuro n’umwimerere wayo.

Ni imitako benshi bazi ku izina ry’Imigongo ariko nk’uko bigaragara mu gitabo cy’Ingoro z’umurage w’u Rwanda cyitwa “Imitako Gakondo” iriya mitako yose ntabwo yitwa imigongo ahubwo imigongo nayo ni bumwe mu bwoko bw’imitako.

Mu gutaka umujyi wa Nyanza hakurikizwa agace n’ubwoko bw’umutako. Aha twavuga nk’igice giherereye kuri gare (ahategerwa imodoka) kiriho umutako witwa ‘Amababa y’Intashya’; naho hepfo yayo ugana ahitwa kuri 40 ku Mugonzi, harimbishijwe mu mutako witwa ‘Umuhigo’.

Igice kiva kuri 40 ugana kuri Kiliziya yitiriwe Kristo Umwami harimbishijwe n’umutako witwa ‘Umwashi’ naho igice cyo ku isoko rya Nyanza biteganye kiriho umutako abanyarwanda bitaga ‘Igitoki’, binajyanye n’uko hacururizwa ibiribwa birimo ibitoki.

Iyo ukomeje ku gice cyo haruguru y’isoko rya Nyanza igice kimwe kirimbishijwe n’umutako witwa ‘Amanyamanza’ naho ikindi kiriho Inkangara irimbishijwe ‘Umwashi’.

Iyo mitako nk’uko bigaragara ni myinshi, harimo nk’uwitwa Ishobe, Igembe, Ibishyamirane, Basangira, Intege z’Abasaza, Imikako, Ingondo, Umugongo w’Inzovu, Ibigobe by’Uruzi, Ubusonga n’indi. Gusa inkingi z’inzu nyinshi zirimbishijwe n’umutako witwa ‘Itangaza’ kuko ugaragara neza kandi uberanye n’inkingi.

Umuyobozi w’Akarere ka Nyanza, Ntazinda Erasme, avuga ko gutaka umujyi no kuwurimbisha bya Kinyarwanda ari ugushyigikira ko Nyanza ari igicumbi cy’umuco.

Ati “Dufite intego y’uko umujyi uba mwiza ariko ukagira n’umwihariko ugendanye n’icyerekezo Akarere kacu gafite, cyo kuba izingiro ry’ubukerarugendo bushingiye ku muco n’amateka. Turimo gusukura umujyi (…) ariko by’umwihariko tugire n’imitako nyarwanda itatse inzu zacu.”

Ibyo ngo bizatuma umuntu wese ugeze i Nyanza abona ko hari umwihariko ndetse hari n’amateka ari kubungwabungwa.

Ntazinda yasobanuye ko icyo gikorwa bagitekereje bafite intego eshatu ari zo kurimbisha umujyi ugasa neza; kubungabunga amateka ndetse no kongera umubare w’abasura Umujyi wa Nyanza kandi bakahatinda.

Akomeza avuga ko ibikorwa byo gusiga amarangi no gushyiraho imitako nibirangira bazashyiraho ibyapa biranga umutako ugize buri gice.

Ati “Nitumara gusiga inzu zose, buriya bifite umurongo biriho, tuzanasobanurira abahagenda, buri mutako ufite icyo usobanura, binanditse; ndetse na bariya bayitatse bazi amateka yayo n’ibisobanuro byayo ku buryo nuhagera amenya neza icyo uwo mutako uvuze.”

Buri nzu byibura igomba kugira ibara rimwe mu mabara 120 aranga umuco w’Abanyarwanda. Buri bara kandi rifite icyo rivuze mu mitako ya kinyarwanda. Abafite inzu mu Mujyi wa Nyanza ni bo bisigira amarangi, ubuyobozi bw’Akarere icyo bukora ni ukubereka uko bikorwa bijyanye n’umutako ubereye buri gace kugira ngo bigire umujyo mwiza.

Inkomoko y’iyo mitako

Iyo mitako iri gushyirwa ku nyubako zo mu Karere ka Nyanza yatanzwe n’abashakashatsi bo mu Nzu Ndangamurage y’u Rwanda batanga n’ibisobanuro byayo.

Meya Ntazinda yagize ati “Hari n’igitabo basohoye bazashyira ahagaragara mu minsi iri imbere bikubiyemo; rero baduhaye abantu babizobereyemo kugira ngo bigishe abazataka iriya mitako kuko buriya ni ba rwiyemezamirimo basigira abantu amarangi y’iriya mitako.”

Bamwe mu batuye mu mujyi wa Nyanza n’abahakorera, bahamya ko gahunda yo gutaka umujyi wabo bayishimiye kuko izatuma Nyanza igira umwihariko kandi igasurwa n’abantu benshi.

Musengimana Gérard ati “Birumvikana ko abashyitsi nibaza, abanyamahanga cyangwa se n’abandi benegihugu, icyo ari cyo cyose azabona cyiza ashobora kukigura hano i Nyanza. Hano hari abakora ubukorikori, hari abamotari, abafite imodoka zishobora gukodeshwa ibyo byose ni amafaranga azasigara muri Nyanza.”

Umucuruzi witwa Uwihinema Beatrice, we avuga ko iyo gahunda yo gutaka umujyi no kuwusukura bayitezeho ubwiyongere bw’abakiriya bazakururwa n’ubwiza bw’uyu mujyi.

Akarere ka Nyanza kabumbatiye amateka menshi yiganjemo ayo hambere kuko Nyanza yabaye Umurwa Mukuru w’Ubwami kuva mu 1899 kugeza mu mu 1962.

I Nyanza hatuwe n’Abami bane ari bo Kigeli IV Rwabugiri wari utuye ku misozi ya Mwima na Mushirarungu; Yuhi IV Musinga watuye i Mwima na Gakenyeri; Mutara III Rudahigwa watuye mu Rukali ndetse n’Umwami Kigeli V Ndahindurwa watuye i Busasamana.

Hari ingoro y’Abami yo mu Rukari, Ingoro y’Umurage wo Kwigira, Umusezero w’Abami, Ibigabiro, Inzira Gakondo z’Ubukerarugendo; haboneka Amariba ya Mutende yafukuwe ku ngoma y’Umwami Mutara III Rudahigwa, aho Inyambo ze ndetse n’inka z’abaturage ziturutse imihanda yose zashokaga.

Hari kandi Icyuzi cya Nyamagana cyafukujwe n’Umwami Mutara III Rudahigwa afatanyije n’agoronome w’Umubiligi witwaga Dubois. I Nyanza kandi hafatwa nk’igicumbi cy’ubutabera kuko hahoze urukiko umwami yaciragamo imanza.

Ni Akarere gasurwa na ba mukerarugendo basaga ibihumbi 70 ku mwaka kandi intego ikaba ari uko bazamuka bakagera nibura kuri miliyoni imwe. Gafite ubuso bwa km² 671, gatuwe n’abasaga 225.209, babarizwa mu Mirenge 10.

Abafite inzu mu Mujyi wa Nyanza ni bo bisigira amarangi, ubuyobozi bw’Akarere icyo bukora ni ukubereka ibijyanye n’umutako ubereye buri gace kugira ngo bigire umujyo
Igice giherereye kuri gare kiriho umutako witwa ‘Amababa y’Intashya’
Kuri 40 ku Mugonzi harimbishijwe umutako witwa ‘Umuhigo’
Akarere ka Nyanza kabumbatiye amateka menshi yiganjemo ayo hambere kuko Nyanza yabaye Umurwa Mukuru w’Ubwami kuva mu 1899 kugeza mu mu 1962
Ba rwiyemezamirimo babihuguriwe ni bo basigira abantu amarangi y’iyo mitako
Bimwe mu biranga amateka biboneka kwa Secyugu Pierre Claver, umuturage wo mu Karere ka Nyanza
Bimwe mu biranga amateka biboneka mu nzu ndangamurage y'umuturage wa Nyanza witwa Secyugu
I Mwima mu Karere ka Nyanza hari Umusezero w’Abami nka kimwe mu biranga amateka
Ibikorwa byo gusiga amarangi no gushyiraho imitako nibirangira bazashyiraho ibyapa bisobanura umutako ugize buri gice
Igice kiva kuri 40 ugana kuri Kiliziya yitiriwe Kristu Umwami kirimbishijwe umutako w'Umwashi
Haruguru y’isoko rya Nyanza, igice kimwe kirimbishijwe umutako witwa ‘Amanyamanza’ naho ikindi kiriho inkangara irimbishijwe umutako Umwashi
Amanyamanza agaragara ku gice kimwe ku isoko rya Nyanza
Iki gice kiriho umutako w'Igitoki, bijyanye n’uko hacururizwa ibiribwa birimo ibitoki
Imbere ya Kiliziya yitiriwe Kristu Umwami hari ishusho nini ya Yezu
Iyi mitako iri gushyirwa ku nyubako mu Karere ka Nyanza yatanzwe n’abashakashatsi bo mu Kigo cy'Ingoro z'Umurage w'u Rwanda
Kiliziya ya Kristu Umwami ni imwe mu biranga Umujyi wa Nyanza
'Ingondo' ni umutako usobanura ubwiza
Inkangara irimbishijwe Umwashi igaragara ku gice cyo haruguru y'isoko rya Nyanza
Inyubako ikoreramo Ibiro by'Intara y'Amajyepfo iri mu Mujyi wa Nyanza
Inyubako y'Ibiro by'Akarere ka Nyanza
Imbere mu nzu Ndangamurage y'umuturage wo mu Karere ka Nyanza witwa Secyungu Pierre Claver, hagaragara ibiranga amateka y'u Rwanda na Afurika
Dayenu Hotel ni imwe mu zigaragara i Nyanza
Umusezero w'i Mwima na wo uwusanga mu Karere ka Nyanza
Ku nkingi z'inzu hashyirwaho umutako witwa 'Itangaza' ariko ufite amoko atandukanye
Mu gutaka Umujyi wa Nyanza hakurikizwa agace n’ubwoko bw’umutako
Mu mujyi wa Nyanza isuku yabaye umuco
Umutako witwa 'Amababa y'Intashya' urimo kwifashishwa mu gutaka inzu mu Karere ka Nyanza
Umutako witwa 'Igembe' ni umwe mu yifashishijwe ku bwinshi
Umutako witwa 'Ingondo' bisobanuye ubwiza, ugaragara ku nyubako nyinshi
Umutako witwa 'Ishobe' bawise gutyo kubera ko wagoranaga kuwutaka ku byibo cyangwa ibiseke
Umutako witwa 'Itweka' nawo uri gushyirwa ku nzu mu Karere ka Nyanza
Uyu mutako ugaragaza Inkangara irimbishijwe Umwashi
Uyu mutako witwa ‘Igitoki’ bijyanye n’uko aho washyizwe hacururizwa ibiribwa birimo n'ibitoki
Uyu mutako witwa ‘Amanyamanza’, ufitanye isano n'inyoni yitwa Inyamanza ifite ubwiza buhebuje
Uyu mutako witwa 'Ishobe' biva ku nshinga gushobera kuko ugoranye kuwutaka
Uyu mutako witwa 'Umuhigo' biva ku nshinga 'guhiga', kuko hambere Abanyarwanda bamwe bari batunzwe no guhiga inyamaswa
Umuyobozi w’Akarere ka Nyanza, Ntazinda Erasme, avuga ko gutaka umujyi no kuwurimbisha bya Kinyarwanda ari ugushyigikira ko Nyanza ari igicumbi cy’umuco

Amafoto: Muhizi Serge


Kwamamaza

Kwamamaza

Kwamamaza

TANGA IGITEKEREZO

AMATEGEKO AGENGA IYANDIKA RY'IGITEKEREZO CYAWE

Kwamamaza

Kwamamaza