Itegeko nshinga ni igitabo gikubiyemo imiterere, imikorere, inshingano n’ububasha bya guverinoma. Ibi bisobanura ko itegeko nshinga ari ryo riteganya imirongo migari ya guverinoma ndetse ni ryo tegeko risumba ayandi. Nubwo itegeko nshinga rigena ububasha bwa guverinoma rirengera n’abaturage kudahutazwa n’izo mbaraga za guverinoma.

Itegeko nshinga ry’u Rwanda rishingiye ku ihame ryo kugendera ku mategeko (rule of law) bivuga ko nta muntu uri hejuru y’itegeko. Iri hame rishingiye k’ubumwe bw’Abanyarwanda, kwishyira ukizana kw’Abanyarwanda no kubahiriza uburenganzira bwa muntu.

Impamvu zo kugira Itegeko nshinga

1. Itegeko nshinga ritanga ubwishingizi ku burenganzira n’inshingano z’abanyagihugu n’iza guverinoma;

2. Itegeko nshinga rigamije kuzuza ibisabwa n’abaturage mu kurengera uburenganzira bw’ibanze bwabo hagabanwa ububasha cyangwa imbaraga za guverinoma;

3. Itegeko nshinga ritanga ubwishingizi mu ibwiriza rya politiki yubakwa mu gihugu;

4. Itegeko nshinga rigena imirongo migari y’imiterere ya sisiteme politiki binyuze mu mategeko.

Ibintu by’ingenzi bijya mu Itegeko nshinga

Ubwenegihugu: Itegeko nshinga rigomba gusobanura neza umwenegihugu uwo ariwe ndetse n’uko ubwenegihugu bubonwa nk’uko biteganwa mu ngingo ya 7 y’ Itegeko Shingiro rya Repubulika y’u Rwanda ryo mu 2003 nk’uko ryavuguruwe kugeza ubu.

Uburenganzira bw’ibanze bwa muntu: Guverinoma igomba kubaha ubwigenge n’ubwisanzure bwa muntu ndetse n’uburenganzira kubaho nk’uko biteganwa mu ngingo ya 10-51.

Inteko nshingamategeko: Ishyiraho amategeko, igena amatora y’inteko nshingamategeko, ibiyigize, umubare w’abayigize n’inshingano za guverinoma nk’uko biteganwa mu ngingo ya 62-96

Ubutegetsi nyubahirizategeko: Itegeko nshinga rigena ububasha n’inshingano by’ubutegetsi nyubahirizategeko, imirongo migari, kwemeza amategeko yashyizweho n’inteko nshingamategeko no kuyashyira mu bikorwa nk’uko biteganwa mu ngingo ya 97-126;

Ubutabera: Itegeko nshinga ritegana urwego rushizwe gutanga ubutabera mu rwego rwo kurwanya amakimbirane n’ibyaha nk’uko biteganywa mu ngingo ya 140-158

Ingengo y’imari y’igihugu: Itegeko nshinga rigena uburyo guverinoma izabona imisoro n’uburyo izakoreshwa ndetse n’aho izakoreshwa.

Amoko y’itegeko nshinga

1. Itegeko nshinga ryanditse n’iritanditse: Aha itandukaniro ni uko iryanditse amahame, imiterere, imikorere n’inshingano za leta ziba zikubiye mu gitabo kimwe; naho iritanditse amahame aba ari mu bitabo byinshi bitandukanye urugero mu Bwongereza, Isiraheli, New Zeland n’ahandi henshi. Mu Rwanda dukoresha itegeko nshinga ryanditse.

2. Itegeko nshinga ryoroshye cyangwa rikomeye kurihindura: Itegeko nshinga ryoroshye ni itegeko nshinga rivugururwa na cyimwe cya kabiri cy’abagize inteko nshingamategeko, naho irikomeye ni irivugururwa hasabwe inzira nyinshi. Mu Rwanda itegeko nshinga rirakomeye (inflexible) kuko kurivugurura bisaba ¾ by’abagize buri mutwe w’inteko nshingamategeko (Abadepite na sena) nk’uko biteganwa mu ngingo y’193.

3. Itegeko nshinga rirerire n’irigufi: Itegeko nshinga rigufi ni iriteganya imiterere ya guverinoma mu ncamake urugero USA; naho irirerire ni iriteganya amahame yose y’ingenzi agenga guverinoma rikanayasobanura. Mu Rwanda dukoresha itegeko nshinga rirerire.

4. Gakondo na Mvamahanga: Itegeko nshinga gakondo cyangwa riri autochthonous ni irifite inkomo muri icyo gihugu; naho iriri allochthonous ni irifite inkomoko y’amahanga. Mu Rwanda dukoresha iriri autochthonous kuko rishingiye ku mateka, politiki, imibereho n’ubukungu byo mu Rwanda.

5. Itegeko nshinga riri ’ry’ikirenga’ n’itegeko nshinga ’ricirirtse’: Itegeko nshinga ry’ikirenga riri ’supreme’ ni iriha imbaraga zitagira igaruriro inteko nshingamategeko; naho iricirirtse, riri ’surbordinate’ ni iriha izindi nzego ububasha bwo gutambamira inteko nshingamategeko. Mu Rwanda dukoresha surbordinate kuko ubutegetsi nyubahirizategeko bushobora kugira ibyo butambamira ku nteko nshingamategeko.

Mu nshyamake, Itegeko nshinga ry’u Rwanda riranditse, ni rirerire, riraciriritse kandi ni na gakondo.

Nyuma yo kugira itegeko nshinga, igihugu kigira Guverinoma, bisobanura abantu bahawe ububasha bwo kuyobora abandi (gushyira mu bikorwa icyo Itegeko nshinga riteganya).

Amoko ya guverinoma

1.Guverinoma zunze ubumwe: Ni igihe itegeko nshinga rigabanya ububasha hagati ya guverinoma ihuriweho n’izindi guverinoma ziyibumbiyemo. Urugero: Leta Zunze Ubumwe za Amerika, NIGERIA n’ahandi.

2. Guverinoma imwe: Ni igihe Itegeko nshinga riteganya ko ububasha bwose buhabwa guverinoma imwe iri hagati. Urugero ni nk’u Rwanda, u Bufaransa, u Budage, u Burundi n’ u Butaliyani.

3. Guverinoma ihuza ibihugu (co-federal): Ni igihe ibihugu byishyize hamwe binyuze mu masezerano bigashyiraho itegeko nshinga cyangwa amasezerano abahuriza hamwe. Urugero ni nk’umuryango w’ubumwe bw’u Burayi n’ibindi bifite inteko nshingamategeko.

Nyuma y’aho igihugu kigize guverinoma, buri guverinoma igira sisiteme politiki. Habaho amoko ane ya sisiteme politiki ku Isi.

1.Ubwami: Iyi ni sisiteme politiki, aho ubuyobozi buzungurwa, ntibatora. Mbere ya 1962 u Rwanda rwakoreshaga iyi sisiteme. Ubwami bushobora kuba buha ububasha bwose umwami (Absolute) cyangwa bukaba nshingamategeko, igihe ububasha bugenwa cyangwa bukamburwa; urugero mu Bwongereza.

2. Sisiteme y’abapariroma (Parliamentary system): Aha abagize inteko ishinga amategeko nibo baba bafite ububasha busumba ubw’abandi mu buyobozi. Aha Ubutegetsi nyubahirizategeko iba iyobowe na minisitiri w’intebe akaba ari nawe uyobora guverinoma. Uyobora ishyaka ryatsinze mu nteko nshingamategeko niwe uhita uba minisitiri w’intebe.

3. Sisiteme iyoborwa na perezida (Presidential system): Ni igihe ubutegetsi nyubahirizategeko itorwa bitandukanye n’inteko nshingamategeko. Perezida niwe uhagararira igihugu agahagararira n’inteko nshingamategeko. Minisitiri w’intebe ni uwo kuzuza umurongo cyangwa nta n’ugenwa.

4. Sisiteme mberabyombi cyangwa ‘semi-presidential system’: Ni sisiteme ya guverinoma aho perezida na minisitiri w’intebe bafatanya mu mikorere ya buri munsi ya guverinoma. Minisitiri w’intebe abazwa inshingano ze n’inteko nshingamategeko. U Rwanda rukoresha iyi sisiteme.

Nyuma iyo igihugu gifite guverinoma na sisiteme politiki kigira n’ingoma. Aha babigena bashingiye ku buryo bwo gusangira ubutegetsi ahanini hagati y’imitwe ya politiki:

1.Ingoma itemera umutwe wa Politiki n’umwe: Ni igihe mu gihugu nta mutwe wa politiki uhari. Aha buri wese akora ku giti cye.

2. Ingoma yemera umutwe wa Politiki umwe: Ni igihe haba hari umutwe umwe wa politiki ariwo uyobora igihugu. Urugero ni icyahoze cyitwa soviet union, Tanzania CCM nubwo byaje kwanga kubera demokarasi n’ahandi.

3. Ingoma yemera imitwe ya politiki myinshi (Multi-party system): Haba hari imitwe ya politiki irenze ibiri nk’uko biba biteganwa n’itegeko nshinga. U Rwanda rukoresha iyi sisiteme.

Ivugururwa ry’itegeko nshinga

Mu Rwanda, ububasha bwo gutangiza ivugurura ry’Itegeko Nshinga bufitwe na Perezida wa Repubulika bimaze kwemezwa n’Inama y’Abaminisitiri; bufitwe kandi na buri Mutwe w’Inteko Ishinga Amategeko binyuze mu itora ku bwiganze bwa bibiri bya gatatu by’amajwi y’abawugize.

Ivugururwa ryemezwa ritowe ku bwiganze bwa bitatu bya kane by’amajwi y’abagize buri mutwe w’inteko.

Ariko iyo iryo vugururwa ryerekeye manda ya Perezida wa Repubulika, ubutegetsi bwa demokarasi ishingiye ku bitekerezo binyuranye cyangwa ku bwoko bw’ubutegetsi buteganyijwe n’iri Tegeko Nshinga cyane cyane ku butegetsi bwa Leta bushingiye kuri Repubulika n’ubusugire bw’Igihugu, rigomba kwemezwa na referendumu, rimaze gutorwa na buri Mutwe w’Inteko Ishinga Amategeko.

Nta mushinga w’ivugururwa ry’iyi ngingo ushobora kwakirwa.

U Rwanda kuva rwabaho rumaze kugira amategeko nshinga ane:

- 1962: Itegeko nshinga ryambere ryari rifite inkomoko mu Bufaransa, ryakuragaho ingoma ya cyami ryemeza ko u Rwanda rubaye igihugu cyigenga.
- 1978: U Rwanda rwari rumaze imyaka itanu nta tegeko nshinga rugira nyuma ya kudeta (Coup d’Etat) ya Habyarimana aho hari hashize imyaka 5 hakoreshwa itegeko nshingiro.

- 1991: iri tegeko nshinga ryaje rigomba gushyiraho uburinganire mu banyarwanda biturutse mu masezerano ya Arusha.

- 2003: U Rwanda rwari rumaze imyaka icyenda rukoresha itegeko nshingiro ryo muri 1994 ryari rikubiyemo ibi bikurikira: Amasezerano y’Arusha; Declaration ya RPF; Itegeko nshinga rya 1991; Amategeko y’ibanze.

Itegeko Nshinga rya Repubulika y’u Rwanda ryo ku wa 04 Kamena 2003, rimaze kuvugururwa ishuro eshatu 2005, 2008 na 2012.