Ku rwego rw’Isi, Raporo y’Ishami ry’Umuryango w’Abibumbye ryita ku Buzima, OMS, yagaragaje ko mu 2019 abantu bagera kuri miliyoni 10 barwaye igituntu ariko ko imibare y’abakirwara igenda igabanuka gahoro gahoro.
Iyi raporo igaragaza ko kandi abantu miliyoni 1.2 badafite agakoko gatera SIDA bishwe n’iyi ndwara.
Nubwo hagiye hashyirwaho ingamba zitandukanye zirimo gupima no gutanga ubuvuzi bw’indwara y’igituntu ku buntu, mu Rwanda na ho haracyagaragara umubare munini w’abayandura buri mwaka.
Ishami rishinzwe kurwanya igituntu n’indwara zandurira mu myanya y’ubuhumekero mu Kigo cy’Igihugu Gishinzwe Ubuzima (RBC) ryatangaje ko mu mwaka wa 2020/21 abantu 5435 banduye indwara y’igituntu, muri bo abagera kuri 28 bandura icyo mu bwoko bw’igikatu.
Ni imibare yatangajwe mu gihe u Rwanda rwifatanyaga n’Isi yose mu kwizihiza Umunsi Mpuzamahanga wo kurwanya indwara y’igituntu wizihizwa buri mwaka ku itariki 24 Werurwe 2022.
Ku Isi yose byagaragaye ko abantu 120 mu bantu ibihumbi 100 banduye indwara y’igituntu. Iyo ugereranyije n’abatuye Isi yose ubona ko mu mwaka wa 2020/21 abanduye igituntu barenga miliyoni icyenda ariko muri aba abo byabashije gutahurwa ko banduye iyi ndwara ni abarenga gato miliyoni esheshatu.
Iyi raporo ya OMS kandi igaragaza ko mu 2020/21 umubare w’abantu bose banduye igituntu ku Isi hose wagabanutse ugereranyije n’uko byari bimeze mu myaka yabanje. Uyu mubare wagabanutseho ku kigero cya 15%.
Mu Rwanda ho iyi raporo igaragaza ko 2020/21 abantu 58 mu bantu ibihumbi 100 aribo bagakwiye kuba baranduye igituntu, gusa Ishami rishinzwe kurwanya igituntu n’indwara zandurira mu myanya y’ubuhumekero muri RBC ritangaza ko ryabashije gutahura abantu 5435, bivuze ko abatahuwe ari 74% hakurikijwe umubare w’abantu banduye iyi ndwara bagombaga kuboneka.
Muri aba barwayi babonetse mu 2020/21, abari banduye igituntu bwa mbere bangana na 92% abandi 8% bo bari barigeze kurwara igituntu. Muri aba nanone abagera 85% banduye igituntu kigarukira mu bihaha gusa, mu gihe abasigaye bo cyagenze no mu zindi ngingo z’umubiri.
Aba barwayi bose barenga 5000 inzego z’ubuzima zakiriye, abagera kuri 26% batahuwe n’abajyanama b’ubuzima.
Uretse ubu bwoko bw’igituntu gisanzwe mu Rwanda haracyagaragara n’uburwayi bw’igituntu cy’igikatu.
Bivugwa ko umuntu arwaye igituntu cy’igikatu iyo yatinze kwivuza igituntu gisanzwe bigatuma gikomera bityo akaba akeneye ubuvuzi buhanitse ugereranyije n’ubuhabwa umurwayi ufite igituntu gisanzwe. Mu 2020/21 mu Rwanda habonetse abarwayi bafite ubu bwoko bw’igikatu 28.
Ubuvuzi buhabwa umurwayi ufite igituntu cy’igikatu bushobora kuva ku mezi icyenda bukagera ku myaka ibiri.
Ikigo cy’Igihugu cy’Ubuzima cyatangaje ko 53% by’abanduye igituntu mu 2020/21 baturutse n’ubundi mu bantu basanzwe bari mu byiciro by’abashobora kwibasirwa n’iyi ndwara barimo abafite Agakoko ka Virusi itera Sida, abana bari munsi y’imyaka 15, abafite hejuru y’imyaka 60%, imfungwa n’abagororwa, abarwayi ba diabetes ndetse n’abakora mu birombe bicukurwamo amabuye y’agaciro.
Mu bantu bose batahuweho indwara y’igituntu, 99% batangiye guhabwa imiti, muri aba bafata imiti abakira neza bari bafite igituntu gisanzwe bari ku kigero cya 88%, mu gihe gukira ku bafite icyo mu bwoko bw’igikatu byo biri ku kigero cya 95%. Ibi biterwa n’uko iyo umuntu bamubwiye ko afite ubu bwoko bw’igituntu yitwararika cyane ku mabwiriza aba yarahawe n’abaganga, bigatuma akira vuba.
Ku rundi ruhande inzego z’ubuzima mu Rwanda zigaragaza ko muri aba batangira guhabwa imiti abagera 1% bayicikiriza kuko baburirwa irengero. Aba ngo nibo bagira uruhare mu kwanduza abandi ndetse bamwe muri bo bakaremba ku buryo igintu cyabo kijya mu rwego rw’igikatu.
Hari abacyicwa n’igituntu
Ikigo cy’Igihugu cy’Ubuzima cyatangaje ko uko imyaka igenda ishira indi igataha impfu z’igituntu zigenda zigabanuka, gusa nubwo bimeze gutyo haracyagaragara abicwa n’iyi ndwara.
Mu 2020/21 abishwe n’iyi ndwara ni 8% by’abayandura, gusa iyo bigeze ku bantu bafite agakoko gatera Sida ho uyu mubare uriyongera ukagera ku bantu 14%. Mu iperereza ryakorewe kwa muganga byagaragaye ko abicwa n’igituntu, umubare munini ari uw’abo gihitana mu mezi abiri ya mbere bacyanduye.
Ikindi kimaze kugaragara ni uko mu bapfa umubare munini ari uw’abafite virusi nyinshi zitera igituntu mu mubiri. Ibi bishobora guterwa n’uko umurwayi yatangiye kwivuza yakerewe.
Ishami rishinzwe kurwanya igituntu n’indwara zandurira mu myanya y’ubuhumekero mu Kigo cy’Igihugu gishinzwe Ubuzima (RBC), Dr Patrick Migambi yavuze ko icyorezo cya COVID-19 cyakomeye mu nkokora gahunda y’igihugu yo kurandura igituntu.
Ati “Tuzi neza ko mu 2020, ibimenyetso bya COVID-19 byari bihuye n’iby’igituntu, gukorora, kugira umuriro, rimwe na rimwe byageze aho umuntu agaragaza ibimenyetso ntabashe kujya kwivuza hakiri kare ni byo byatumye bamwe batinda kuza kwivuza bikabaviramo no gupfa, niyo mpamvu iyo urebye imibare ya 2019/20 ukareba n’iya 2020/21 usanga umubare w’abarwayi twatahuye waragabanutseho 6%.”
Yakomeje avuga ko uko umubare w’abatahurwaho igituntu ugenda ugabanuka ariko bibyara ibyago by’uko ubwandu bwacyo bwakwiyongera kuko haba hari abantu bitaramenyekana ko barwaye.
Nubwo umurwayi w’igituntu avurwa ku buntu ndetse agakurikiranwa bihoraho, iyi ndwara ni imwe mu zo igihugu gitakazaho amafaranga menshi, nko mu 2020/21 hakoreshejwe arenga miliyari 8 Frw muri serivisi z’ubuvuzi bw’iyi ndwara.
Nibura umurwayi ukurikiranwa mu gihe cy’amezi atandatu kugira ngo avurwe igituntu gisanzwe atwara leta agera kuri 60$. Iyo bigeze ku gituntu cy’igikatu, mu mezi icyenda umurwayi wacyo atwara asaga 1500$, aha ni igiciro cy’imiti gusa hatagiyeho izindi serivisi.
Mu 2019/20 mu Rwanda hari habonetse abarwayi b’igituntu 5,678, muri bo 930 bazanywe n’abashinzwe ubukangurambaga mu by’ubuzima. 50% y’aba barwayi bari abafite ibyago byinshi byo kwandura harimo ababa muri gereza, abahuye n’abarwayi b’igituntu, ababana n’ubwandu bw’agakoko gatera SIDA ndetse n’abana bari munsi y’imyaka 15 n’abantu barengeje imyaka 55. Abavuwe bagakira bagera kuri 86,4%.
Mu kugabanya abandura igituntu, Ishami rishinzwe kurwanya igituntu muri RBC rifite imashini zibasha kureba mu bihaha by’umuntu, ‘chest X-Ray machine’ zikoreshwa cyane ku bantu bafite agakoko gatera SIDA aho zibasha kureba n’igituntu cyaba cyihishe mu mibiri, nka kimwe mu bifasha kugabanya abanduza abandi batazi ko barwaye.
Hari kandi n’imashini 69 zitwa GeneXpert mu bitaro biri hirya no hino mu gihugu, zibasha gupima igituntu no kureba niba imiti isanzwe ikivura iri gukora akazi kayo, kuko bishobora kubaho ko agakoko kayitera kanga imiti kagakomeza kwidegembya.



















TANGA IGITEKEREZO
AMATEGEKO AGENGA IYANDIKA RY'IGITEKEREZO CYAWE
Witandukira kubijyanye n'iyi nkuru; wikwandika ibisebanya, ibyamamaza cyangwa bivangura; wikwandika ibiteye isoni, Wifuza kubona byihuse ibivugwa/ibisubizo ku gitekerezo cyawe, andika email yawe ahabugenewe. Ibi bidakurikijwe igitekerezo cyanyu gishobora kutagaragara hano cyangwa kigasibwa.
Igitekerezo cyawe kigaragara nyuma y'isuzuma rikorwa na IGIHE.com , Murakoze!