Itandukaniro ry’imitako gakondo y’Abanyarwanda bo hambere n’icyo yabaga isobanuye

Yanditswe na Prudence Kwizera
Kuya 13 Werurwe 2020 saa 08:26
Yasuwe :
0 0

Ikigo cy’Igihugu cy’Inzu Ndangamurage z’u Rwanda giherutse kumurika igitabo gikubiyemo Ingeri z’Imitako Gakondo yakoreshwaga n’Abanyarwanda mu gihe cyo hambere bagamije kongerera ubwiza ikintu runaka bawutatseho.

Icyo gitabo gikubiyemo imitako igera ku 137 y’ubwoko butandukanye cyasohotse mu 2019; buri umwe ufite umwihariko wawo bitewe n’imiterere, uburyo ukoze n’amabara awugize.

Benshi bayizi ku izina ry’Imigongo ariko nk’uko bigaragara muri icyo gitabo cyitwa "Ingeri z’Imitako Gakondo" iyo mitako yose ntabwo yitwa imigongo ahubwo imigongo nayo ni bumwe mu bwoko bw’imitako.

Nk’uko bigaragara muri icyo gitabo harimo imitako yitwa Umwashi, Amababa y’Intashya, Umuhigo, Igitoki, Amanyamanza, Ibaba, Itangaza, Ibigobe by’uruzi, Inyemera n’Akarizo k’ingwe.

Hari kandi Ishobe, Igembe, Igishyamirane, Basangira, Intege z’Abasaza, Imikako, Ingondo, Umugongo w’Inzovu, Ibigobe by’Uruzi, Ubusonga, Itangaza n’iyindi.

Umushakashatsi mu Kigo cy’Igihugu cy’Inzu Ndangamurage z’u Rwanda akaba ari na we wayoboye itsinda ry’abanditse icyo gitabo, Ntagwabira André, yavuze ko bacyanditse bafite intego eshatu arizo gusigasira amateka, kuyarinda no kuyamenyesha abakiri bato.

Yasobanuye ko iyo mitako n’ubu ikoreshwa kandi ibisobanuro byayo bitahindutse ahubwo ikigamijwe ari ukugira ngo hatazagira abayiyitirira cyangwa bakayivangira bagatuma ita umwimerere wayo.

Ati “Iyi mitako n’ubu iracyakoreshwa kandi ibisobanuro byayo biracyari bya bindi n’ubwo benshi batakibimenya.”

Muri yo yasobanuye igera ku 10 avuga n’akamaro kayo ahereye k’uwitwa ‘Ibaba’ avuga ko ari umutako gakondo ushushe nk’icyubi cy’inyoni iguruka ari nayo mpamvu wahawe iryo zina.

Naho ‘Itangaza’ yavuze ko ari umutako ufite imvano ku ijambo rikomoka ku nshinga ‘gutangaza’ isobanura gushimisha cyangwa kureshya abareba, gutamuruka kw’ahantu hatabonaga cyangwa mu gitondo.

Ati “Mu yandi magambo, uyu mutako witwa itangaza kubera ko utangaza abawubonye.”

Umutako witwa ‘Igishyamirane’ ufite inkomoko ku ijambo igishyamirane rikomoka ku nshinga ‘gushyama’ bisobanura kwibanga kw’inka ishaka kurwana cyangwa kwica umuntu. Uyu mutako witwa igishyamirane kubera ko ushushe nk’amahembe y’ibimasa bishyamiranye.

Undi mutako gakondo witwa ‘Inyemera’ cyangwa ‘Impala’ wibutsa uko inyamaswa y’impala iba imeze mu kirere iyo yiruka isimbuka cyane.

Hari kandi uwitwa ‘Ibigobe by’uruzi’ ukomoka ku ijambo ikigobe (ibigobe mu bwinshi) rivuga igice cy’uruzi cyangwa ikiyaga cyinjira mu butaka.

Ntagwabira ati “Ibigobe by’uruzi rero ni ahantu uruzi rwaremye ibigonzi. Umutako gakondo witwa utyo wahawe iryo zina kubera ko imisusire yawo yibutsa ibigonzi by’uruzi.”

Umutako gakondo w’Abanyarwanda witwa ‘Akarizo k’ingwe’ wakomotse kuri iyo nyamaswa y’inkazi iba mu ishyamba. Igira umurizo muremure uhora uberamye kandi umutwe wawo uhese ureba hejuru. Uwo mutako nawo uba ari muremure, uberamye kandi uhese.

Iyo miterere yawo isa n’iy’umurizo w’iyo nyamaswa niyo ituma bawita akarizo k’ingwe.

Muri icyo gitabo harimo n’umutako gakondo witwa ‘Ishobe’ bikomoka ku nshinga ‘gushoberwa’ isobanura kujya mu kaga ukananirwa kukivanamo. Wahawe iryo zina kubera ko ugoranye kuwukora. Ntagwabira ati “Umutako w’ishobe ugoranye gukora kurusha indi witwa iryuzuye cyangwa ishobe ryuzuye.”

Undi mutako ni uwitwa ‘Igitoke’ kuko ufite ishusho isa n’iseri ry’igitoke gifite amabere manini.

Hari kandi n’umutako witwa ‘Inkora y’Abahigi’; mu rurimi rw’Ikinyarwanda, ijambo inkora risobanura ikirari cy’ahantu haciye itsinda ry’abantu, amatungo cyangwa inyamaswa.

Uwo mutako ugaragaza ishusho y’ikirari kuko ari umurongo uvunaguye ariko ukomeza guhera ku ruhande rumwe rw’igikoresho utatseho kugeza ku rundi.

Umutako wundi ugaragara muri icyo gitabo cy’abashakashatsi ni ‘Umutweka’ ukomoka ku myenda y’Abadage.

Izina itweka rikomoka ku ijambo umutweka bisobanura ubwoko bw’imyenda yadukanywe n’Abadage mu Rwanda mbere ya 1916. Kuri iyo myenda habagaho amabara afite impande enye; abanyabugeni n’abanyabukorikori b’Abanyarwanda bagakora imitako isa nayo bayigana, iyo mitako ikitwa itweka. Umutako w’itweka urimo ubwoko bwitwa ishobe.

Umushakashatsi mu Kigo cy’Igihugu cy’Inzu Ndangamurage z’u Rwanda, Ntagwabira André, yavuze ko igitabo gikubiyemo iyo mitako n’ibisobanuro byayo bacyanditse mu gihe cy’umwaka umwe ari itsinda ry’abashakashatsi barindwi.

Yasobanuye ko n’ubwo icyo gitabo gikubiyemo imitako 137 hari indi bavumbuye nyuma bityo bakaba nayo bateganya kuyishyira mu kindi gitabo bazandika.

Kugeza ubu Akarere ka Nyanza kafashe umwanzuro wo kurimbisha inzu n’inyubako ziri mu Mujyi wa Nyanza hagamijwe kwimakaza isuku no kugaragaza ko aho hantu ari igicumbi cy’umuco kuva hambere.

Inkuru wasoma: Ikigo cy’Inzu Ndangamurage z’u Rwanda cyamuritse igitabo gikubiyemo ingeri z’imitako gakondo

Umutako witwa ‘Umuhigo’ washyizwe ahitwa kuri 40 ku Mugonzi mu Mujyi wa Nyanza
Umutako witwa ‘Amababa y’Intashya’ utatse mu Mujyi wa Nyanza ku gice giherereye kuri Gare (ahategerwa imodoka)
Umutako witwa 'Igembe' washyizwe ku nzu ziri mu Mujyi rwagati mu Karere ka Nyanza
Inkangara irimbishijwe umutako witwa ‘Umwashi’
Inkangara irimbishijwe n’umutako witwa ‘Umwashi’ ku gice cyo haruguru y'isoko rya Nyanza
Ku gice cyo haruguru y’isoko rya Nyanza igice kimwe kirimbishijwe n’umutako witwa ‘Amanyamanza’ naho ikindi kiriho inkangara irimbishijwe n’umutako witwa ‘Umwashi’.
Ku gice cyo haruguru y’isoko rya Nyanza igice kimwe kirimbishijwe n’umutako witwa ‘Amanyamanza’
Ku gice cyo ku isoko rya Nyanza biteganye kiriho umutako abanyarwanda bitaga ‘Igitoki’ bikaba binajyanye n’uko hacururizwa ibiribwa ndetse n’ibitoki birimo
Akarere ka Nyanza kafashe umwanzuro wo kurimbisha inzu n’inyubako ziri mu Mujyi wa Nyanza hagamijwe kwimakaza isuku no kugaragaza ko aho hantu ari igicumbi cy’umuco kuva hambere
Igice kiva kuri 40 ugana kuri Kiliziya yitiriwe Kristu Umwami harimbishijwe n’umutako witwa ‘Umwashi’
'Ingondo' ni umutako usobanura ubwiza wahoze ukoreshwa n'Abanyarwanda mu bihe byo hambere
Umutako witwa 'Ingondo' bisobanuye ubwiza
Umutako witwa 'Ishobe' biva ku nshinga gushoborwa. Bawise gutyo kuko wagoranaga kuwutaka ku byibo cyangwa ibiseke
Umutako witwa 'Itweka' nawo washyizwe ku nzu mu Karere ka Nyanza
Uyu mutako witwa ‘Igitoke’ kuko ufite ishusho isa n’iseri ry’igitoke gifite amabere manini
Uyu mutako witwa ‘Amanyamanza’ bisobanuye inyoni yitwa Inyamanza ifite ubwiza buhebuje
Uyu mutako witwa 'Ishobe' biva ku nshinga gushoberwa kuko ugoranye kuwutaka
Uyu mutako witwa 'Umuhigo' biva ku nshinga Guhiga kuko hambere Abanyarwanda bamwe bari batunzwe no guhiga inyamaswa

[email protected]


Kwamamaza

Kwamamaza

Kwamamaza

TANGA IGITEKEREZO

AMATEGEKO AGENGA IYANDIKA RY'IGITEKEREZO CYAWE

Kwamamaza

Special pages
. . . . . .